Δημοσιεύτηκε στην έντυπη εφημερίδα Today Press
της Κωνσταντίνας Δ. Καρακώστα
Επίκουρης Καθηγήτριας Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας
Μετά την απόπειρα δολοφονίας του, ο Μπαρούχ Σπινόζα υιοθετεί ως εμβληματική στάση ζωής τη λατινική λέξη “Caute”, που σημαίνει «Με περίσκεψη». Το βιβλίο του Γάλλου φιλοσόφου Φρεντερίκ Λενουάρ Το θαύμα Σπινόζα αφηγείται συναρπαστικά και εύληπτα τη ζωή και τη σκέψη του Ολλανδού φιλοσόφου που μέσα από το έργο του προσπάθησε να ανακαλύψει στους ανθρώπους την «υπέρτατη και αδιάκοπη χαρά». Απορρίπτει την ελπίδα, την οποία χαρακτηρίζει ως «ασταθή χαρά» και τον φόβο που τον αντιμετωπίζει ως «ασταθή λύπη» και προσπαθεί για τη μεταμόρφωση του πνεύματος ώστε να βρίσκει ευτυχία.
Όπως προκύπτει μέσα από τις σελίδες του βιβλίου, ο δρόμος για τη χαρά περνάει από τη λογική. Περνάει μέσα από τη σωστή γνώση του εαυτού μας, αυτού που γνωρίζουμε καλά ότι μας ταιριάζει και αυτού, που επίσης γνωρίζουμε, ότι δε μας ταιριάζει. Ωστόσο υποστηρίζει εμφαντικά ότι μόνο η λογική και μόνο η βούληση δεν αρκούν για να μας κάνουν να αλλάξουμε. Η κινητήρια δύναμη της αλλαγής είναι άλλη. Η επιθυμία. Όλοι γνωρίζουμε ότι η επιθυμία είναι η όρεξη που μας κινητροδοτεί να κάνουμε το ένα ή το άλλο πράγμα. Για τον Σπινόζα η επιθυμία είναι κάτι περισσότερο. Είναι η ίδια η ουσία του ανθρώπου καθώς ο άνθρωπος είναι στην βάση του ένα όν που επιθυμεί. Επομένως αν δεν επιθυμείς σημαίνει ότι σβήνεις τη φλόγα για ζωή, ότι σβήνεις κάθε ζωτική ενέργεια.
Δεν πρέπει να μειώνουμε ή να καταστέλλουμε την επιθυμία, αλλά να την κατευθύνουμε σε πρόσωπα και πράγματα που αυξάνουν τη δύναμη και τη χαρά μας. Δυστυχισμένοι γινόμαστε είτε επειδή επιθυμούμε, είτε επειδή έχουμε επιλέξει ανθρώπους ή καταστάσεις που μας αποδυναμώνουν αντί να μας εξυψώνουν. Ο σπουδαίος ρόλος της λογικής επεμβαίνει για να εντοπίσει ποιο είναι αυτό το πρόσωπο ή η κατάσταση που είναι σε θέση να αφυπνίσει μέσα μας την επιθυμία. Όλα αυτά αποτυπώνονται στο πλέον γνωστό και εμβληματικό του έργο την Ηθική. Μια ηθική που βρίσκεται πολύ μακριά από την ηθική του καθήκοντος, των αρχών που δεσμεύουν τον άνθρωπο στην καταστολή των επιθυμιών του.
Παραπέμπει μάλιστα στον Ιησού που με το παράδειγμά του έφυγε μακριά από την κανονιστική ηθική των εντολών. Ο Ιησούς δεν έκρινε και δεν καταδίκασε κανέναν, αντίθετα μάλιστα έσωσε και εξύψωσε. Στο Κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο διαβάζουμε πως όταν έσωσε τη μοιχαλίδα από τον λιθοβολισμό της είπε «Ουδέ εγώ σε κατακρίνω […]». Ενώ ο Ευαγγελιστής Λουκάς όταν περιγράφει την παραβολή του Ζακχαίου, του ανέντιμου και απεχθούς αρχιτελώνη, ενός ανθρώπου πλήρως διεφθαρμένου, καταλαβαίνουμε ότι άλλαξε τη ζωή του όχι επειδή άκουσε μαθήματα ηθικής ή στο φόβο της κόλασης. Άλλαξε ζωή γιατί κάποιος του αφύπνισε την επιθυμία να βελτιωθεί, την επιθυμία να αλλάξει ζωή.
Επομένως, η αληθινή ευτυχία περνάει μέσα από την ορθολογική αναδιατάξη της εσωτερικής ζωής. Η πρόταση του Σπινόζα ήταν να στηριχτούμε σε ό,τι μας γεμίζει χαρά, σε ότι μας εξυψώνει, σε ό,τι μας μεγαλώνει και τελικά σε ό,τι μας κάνει ευτυχισμένους. Δεν είναι εύκολη υπόθεση-κατάκτηση. Η Ηθική του κλείνει με τα παρακάτω λόγια «Όλα τα λαμπρά είναι τόσο δύσκολα όσο και σπάνια».
