Το 1995, η ταινία Waterworld με τον Κέβιν Κόστνερ μας μετέφερε σε έναν δυστοπικό κόσμο όπου η θάλασσα είχε καταπιεί την ξηρά. Τότε, φάνταζε σαν επιστημονική φαντασία. Σήμερα όμως, η εικόνα πόλεων που χάνονται κάτω από το νερό δεν είναι πλέον κινηματογραφική υπερβολή, αλλά μια απειλή που πλησιάζει ολοένα και περισσότερο.
Η κλιματική κρίση και η άνοδος της στάθμης της θάλασσας απειλούν με κυριολεκτική εξαφάνιση μικρά νησιωτικά κράτη, όπως το Τουβαλού, το Κιριμπάτι, οι Μαλδίβες και οι Νήσοι Μάρσαλ. Οι κοινωνίες τους βρίσκονται αντιμέτωπες με μια υπαρξιακή κρίση: όχι μόνο την απώλεια γης, αλλά και της ίδιας της ταυτότητας και της κρατικής τους υπόστασης.
Μια κληρονομιά που χάνεται
Η στάθμη της θάλασσας έχει ανέβει ήδη κατά περίπου 20 εκατοστά από τον 19ο αιώνα, ενώ οι επιστήμονες προβλέπουν αύξηση έως και 1,1 μέτρο μέχρι το 2100. Για χώρες με μέσο υψόμετρο μόλις δύο μέτρα, ακόμη και λίγα εκατοστά αρκούν για να σβήσουν χωριά, καλλιέργειες και πολιτιστικά μνημεία.
Στο Τουβαλού, οι «king tides» κατακλύζουν σχολεία και σπίτια, ενώ στο Κιριμπάτι ολόκληρες κοινότητες έχουν ήδη μετακινηθεί. Στις Μαλδίβες, η διάβρωση τρώει μέρα με τη μέρα τα θεμέλια του ίδιου του κράτους.
Καταιγίδες, καταστροφές, υποδομές
Η άνοδος της θάλασσας είναι αργή αλλά αμείλικτη. Οι καταιγίδες όμως χτυπούν ξαφνικά και αφήνουν πίσω τους ερείπια. Οι Νήσοι Μάρσαλ έχουν δει νοσοκομεία, δίκτυα ύδρευσης και ηλεκτρισμού να καταστρέφονται μέσα σε λίγες ώρες.
Για φτωχές χώρες, χωρίς επαρκείς πόρους για θαλάσσια τείχη και ανθεκτικές υποδομές, ένας μόνο κυκλώνας αρκεί για να «σβήσει» χρόνια ανάπτυξης.
Η κρίση του νερού
Πέρα από τη γη, χάνεται και το νερό. Η άνοδος της θάλασσας εισχωρεί στα υπόγεια αποθέματα, καθιστώντας τα αλμυρά και μη πόσιμα. Στις Μαλδίβες και το Κιριμπάτι, οι κοινότητες εξαρτώνται πλέον από βρόχινο νερό ή αφαλάτωση – λύσεις επισφαλείς και ακριβές.
Η έλλειψη γλυκού νερού οδηγεί σε υποσιτισμό, αύξηση ασθενειών και εξάρτηση από εισαγωγές τροφίμων.
Πολιτισμοί στον κίνδυνο του «πολιτιστικού θανάτου»
Η γη δεν είναι μόνο χώρος διαβίωσης, αλλά και μνήμη, ιστορία, ταυτότητα. Η εκτόπιση σημαίνει ρήξη με την παράδοση. Γι’ αυτό το Κιριμπάτι έχει αγοράσει γη στις Φίτζι για πιθανή μετεγκατάσταση, ενώ το Τουβαλού εξετάζει την ιδέα «ψηφιακού κράτους» για να διατηρήσει την εθνική του υπόσταση ακόμη και χωρίς έδαφος.
Όμως, για πολλούς νησιώτες, η απώλεια της πατρίδας τους ισοδυναμεί με πολιτιστικό θάνατο.
Ένα νομικό αδιέξοδο
Αν ένα κράτος βυθιστεί, παραμένει κράτος; Το διεθνές δίκαιο, όπως διαμορφώθηκε τον 20ό αιώνα, δεν έχει απαντήσεις. Το «έδαφος» θεωρείται βασικό κριτήριο κρατικής υπόστασης. Χωρίς αυτό, απειλείται η ίδια η κυριαρχία.
Νομικοί και διπλωμάτες προτείνουν λύσεις:
-
διατήρηση της κρατικής αναγνώρισης χωρίς εδαφική βάση,
-
ή επέκταση του ορισμού της επικράτειας ώστε να περιλαμβάνει τις ΑΟΖ.
Όμως η διεθνής κοινότητα δεν έχει ακόμη καταλήξει σε κανόνες.
