της Κωνσταντίνας Καρακώστα
Επίκουρης Καθηγήτριας Νεότερης Ελληνικής Ιατορίας
Ο Ρωμαίος στωικός φιλόσοφος Σενέκας στις επιστολές του και τους διαλόγους του ενδιαφέρεται για τη βελτίωση της ζωής του ανθρώπου, με σκοπό την κατάκτηση της ευτυχίας. Βαθύτατα ανθρωποκεντρική η φιλοσοφία του εμψυχώνει τον άνθρωπο για να φτάσει στον τελικό προορισμό του.
Μέχρι να πετύχει τον στόχο του θα περάσει από πολλές δοκιμασίες και ο Σενέκας σε ρόλο μέντορα και καθοδηγητή θέλει να τον βοηθήσει να επιτύχει έναν ενάρετο βίο με ψυχική γαλήνη. Στις τρεις ηθικές πραγματείες του Περί της ευτυχισμένης ζωής, Περί της πνευματικής γαλήνης και Περί της συντομίας της ζωής ο φιλόσοφος του 1ου αι. μ.Χ προσπαθεί για την ηθική βελτίωση του ανθρώπου ως ένας που παλεύει με τα πάθη του και πασχίζει άοκνα για την αρετή.
Όπως μαρτυρεί και ο τίτλος της πρώτης πραγματείας θέμα είναι η ευτυχία. Για τους στωικούς η ευτυχία αποτελεί τον σπουδαιότερο σκοπό. Γι’ αυτό και επιχειρεί να βάλει τα θεμέλια για τη σωστή διαχείρισή της, καθώς όλοι επιθυμούν μια ευτυχισμένη ζωή όμως δε γνωρίζουν πότε είναι η ζωή ευτυχισμένη. Σύμφωνα με την άποψή του, ο άνθρωπος προκειμένου να είναι ευτυχισμένος θα πρέπει να έχει ένα ελεύθερο πνεύμα, ψυχική αρμονία και πνευματική ισορροπία. Το έργο του ολοκληρώνεται με μια ευθεία μομφή απέναντι σε όσους τον συκοφαντούν, υποστηρίζοντας ότι οποιαδήποτε επίθεση εναντίον της αρετής σημαίνει ευθεία προσβολή προς το θείο.
Στη δεύτερη πραγματεία του αναφέρεται στους τρόπους απόκτησης της γαλήνης, η οποία ορίζεται ως μια σταθερή κατάσταση ισορροπίας του πνεύματος. Όταν λείπει αυτή ο άνθρωπος καθίσταται επιρρεπής σε πράξεις ανήθικες και ανέντιμες που τον οδηγούν όλο και πιο βαθιά στη δυστυχία. Καταδικάζοντας σκληρά την υπερβολή, απ’ όπου εκπορεύονται η εγωπάθεια και η αλαζονεία, ο Σενέκας προτάσσει μετ’ επιτάσεως το μέτρο για όλες τις πράξεις. Για τον λόγο αυτό ο άνθρωπος πρέπει να εκπαιδευτεί να ακολουθεί τη λογική. Αυτή είναι ο ασφαλής οδηγός για τη γαλήνη, καθώς θέτει τα όρια και απαγορεύει στην τύχη να κατευθύνει και να επηρεάζει το πνεύμα.
Η τελευταία πραγματεία του αποτελεί την αποτύπωση του φιλοσοφικού μεγαλείου του Ρωμαίου στωικού φιλοσόφου. Στις σελίδες της συγκεντρώνονται όλες οι παραινέσεις του για μια καλύτερη ζωή που στρέφονται γύρω από το κεντρικό θέμα, την αξία του χρόνου. Ο χρόνος έχει την πλέον σημαντική σημασία για τον άνθρωπο και ο Σενέκας συγκρίνει τη ζωή των πολυάσχολων που αψηφούν την αξία του, με εκείνη των συνετών που δεν τον σπαταλούν και γνωρίζουν να τον αξιοποιούν σωστά. Θεωρεί ότι οι περισσότεροι ασχολούνται με ανούσια πράγματα και η φαυλότητα που επιδεικνύουν στην κατανάλωση του χρόνου αποτυπώνει και τον χαρακτήρα της ζωής τους. Η ζωή δεν είναι καθόλου μικρή, η σπατάλη του χρόνου είναι που την κάνει να φαίνεται σύντομη σύμφωνα με τον φιλόσοφο.
Πόσοι από εμάς προσπαθούμε για μια ευτυχισμένη και ενάρετη ζωή; Ο δρόμος που προτείνει ο Σενέκας είναι ανηφορικός και απαιτητικός σε κάθε του επίπεδο. Απαιτεί προσπάθεια για ηθική εξύψωση. Στον δρόμο της προσπάθειας αυτής οι περισσότεροι αποτυγχάνουν, άλλοι τα παρατούν και άλλοι δεν έχουν καταλάβει ποτέ την ελεεινή κατάσταση στην οποία βρίσκονται. Ελάχιστοι είναι όσοι επιτυγχάνουν την ηθική τους ανέλιξη και είναι εκείνοι που έχουν στραμμένα τα μάτια τους ψηλά.
